Korte geschiedenis van het moderne circus.
Het circus zoals wij dat kennen is rond 1770 ontstaan uit het paardenspel van Philip Astley. Hij is, als ex legerofficier, begonnen met stuntrijden te paard. Gaandeweg heeft hij de voorstellingen uitgebreid met muzikanten en potsenmakers (clowns!). Het circus is dus op de eerste plaats paardenspel.In de daaropvolgende eeuwen kregen de paarden gezelschap van clowns, muzikanten (later: orkest), velerlei acrobaten en rond 1910 de roofdieren. In de laatste jaren zien we ook ballet en filmprojectie (voornamelijk als achtergrondeffect) in het circus verschijnen.
Recente ontwikkelingen worden gevormd door "circus zonder dieren". Eigenlijk zijn we daarmee weer terug bij het variété zoals het Cultureel Woordenboek dit omschrijft.
De eerste paarden waren afkomstig uit het leger. In het circus konden ze hun kunnen tonen zonder de gevaren van het slagveld! Ja, nu zien we tanks en vliegtuigen op TV, maar daarvoor werden soldaten en kanonnen met paarden vervoerd. Het moge duidelijk zijn dat het paard in het circus een veiliger thuis had gevonden.
Met de uitvinding van de stoommachine kwam de stoomboot die veel betrouwbaarder was dan het zeilschip. Daardoor kwamen ontdekkingsreizen in een stroomversnelling. De Europeaan maakte in vreemde werelddelen kennis met andere mensen en andere diersoorten. Met de stoomboot was het ook mogelijk om mensen en dieren mee terug te nemen naar Europa. Het hoogtepunt van deze reizen lag tussen 1850 en 1914. Met de in het wild gevangen dieren werden in Europa de eerste dierentuinen opgericht.
De bekendste handelsreiziger (want dat was het toch!) was Carl Hagenbeck uit Hamburg. Hij richtte de bekende dierentuin op in Stellingen bij Hamburg. Omdat hij bemerkte dat de dieren in Europa, ver van hun eigen omgeving, toch gezond bleven en voor nakomelingen zorgden kwam er langzaam maar zeker een einde aan de reizen. Dieren zorgden nu zelf voor het instandhouden van de dierentuinen. Sinds 1969 is het in West Europa verboden om dieren uit het wild naar dierentuinen en circussen te brengen. Dat gebeurt dan ook niet.
Zo is het vandaag de dag nog steeds. Voor dierentuinen en circussen wordt geen enkel dier in het wild gevangen. Alle dieren worden in de dierentuin of het circus geboren! Dieren worden tussen de verschillende eigenaren uitgewisseld. Hiermee wordt inteelt voorkomen.
Ontwikkeling van de Dressuur
Dressuur, ofwel dieren iets op verzoek laten doen, is al zo oud als de mensheid. Wie heeft zijn hond nooit een of ander kunstje geleerd? Zoals het terugbrengen van de bal of stok...In het circus zien we naast de paarden voornamelijk olifanten en roofdieren. Laat ik maar meteen met de moeilijkste groep van deze dieren beginnen: de roofdieren (leeuwen en tijgers). Toen de eerste roofdieren door de ontdekkingsreizigers naar Europa werden gehaald werden ze in kleine kooien gehuisvest. Men wist toen niet beter. Het enige dat de mens van deze dieren wist was dat ze goed konden jagen en daarom zeer gevaarlijk waren. De eerste "dressuren" bestonden eigenlijk alleen maar eruit dat een mens bij het dier in de (veel te kleine) kooi ging staan. De prestatie was om er weer levend uit te komen.
Het probleem was de veel te kleine kooi. Als de mens IN die kooi ging staan dan stond hij meteen ook veel te dicht bij het dier. Dit voelde zich daardoor bedreigd en ging over tot aanval.
De moderne dressuur hebben we te danken aan Wilhelm Hagenbeck (broer van de handelsreiziger en oprichter van de dierentuin bij Hamburg). Hij vond de grote ronde kooi uit. Hier had het dier alle ruimte. En het dier kon op elke gewenste afstand van de mens in dezelfde kooi blijven. Op deze manier was de ruimte ontstaan om elkaar op basis van vertrouwen binnen dezelfde kooi te accepteren. Op basis van dit vertrouwen is het mogelijk dat mens en dier met elkaar samenwerken. De dresseur ontdekt daarbij wat zijn dieren het liefste doen. Met deze wetenschap wordt in ongeveer een jaar tijd een circusnummer opgebouwd.
Daarbij is beloning het belangrijkste. In het begin wordt een dier met een stukje vlees naar een bepaalde plaats gelokt. Het moet daarvoor bijvoorbeeld over een hekje springen. Na verloop van tijd zal het dier zelf over het hekje springen en daar een stukje vlees verwachten. Dat sluit immers aan op het jachtinstinct! De dresseur laat op een gegeven moment het stukje vlees weg. Het dier zal toch springen. Zo wordt stapje voor stapje het circusnummer opgebouwd.
En wat als het dier niet wil springen maar om het hekje heen loopt? Geen probleem: ook dat is goed. Het mooiste voorbeeld daarvan in het tijgernummer van Job Lijfering. Een van zijn tijgers wil absoluut niet door een hoepel (zonder vuur overigens) springen. Maar als Job de hoepel op de grond houdt dan loopt de tijger er wel doorheen. Daar heeft hij een leuk onderdeel van zijn nummer van gemaakt. Job houdt de hoepel wel 2 meter hoog in de lucht. Er gebeurt niets. Job spreekt een paar keer tegen te tijger. Maar die blijft stil staan. "Ten einde raad" zet Job de hoepel maar naast zich op de grond. Als op dat moment de tijger er doorheen loopt barst op de tribune het applaus los. Geen dwang, maar gewoon de tijger laten doen wat hij het liefste doet. Dat is de moderne dressuur. En andere tijger van Job springt wel. Zelfs over de rug van een andere tijger!
En om alle twijfels weg te nemen:
- In de vrije natuur maakt de tijger enorme sprongen om zijn prooi te vangen.
- In de vrije natuur gaat de tijger op zijn achterpoten staan omdat hij dan veel verder kan kijken.
- In de vrije natuur kruipt de tijger laag over de grond om daarna zijn prooi met een sprong te verrassen.
Met een combinatie van deze bewegingen kun je een heel goed circusnummer opbouwen.
Het maken van onnatuurlijke bewegingen krijg je als dresseur niet voor elkaar. Als je de tijger dwingt om iets "geks" te doen dan zal deze wel laten merken dat hij daar niet van gediend is. De tijger is en blijft een tot op de tanden bewapend roofdier. Dat laat niet met zich sollen!
Paarden
Ruim 230 jaar zijn het circus en het paard onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dit betekent dat er ook al 230 jaar ervaring is in de omgang met deze edele viervoeters.
Bij de eerste reizende circussen was het paard ook het trekdier. Met de komst van tractoren en vrachtwagens nam het aantal paarden in het circus af. Alleen de paarden die meewerkten in de show bleven over. Het zware werk bleef voor de ijzeren machines...
De huisvesting van het circuspaard is als bij de manege. De paarden staan in ruime boxen. Ze kunnen elkaar zien. De vloer is ruim bedekt met stro. Er is echter een groot verschil met het manegapaard. Het circuspaard komt vaak uit de stal. Om op te treden en 's morgens om in de nog lege circustent te oefenen. Bij alle circussen in Nederland mag u 's morgens gaan kijken hoe dat oefenen in zijn werk gaat. U bent welkom om vanaf de tribune mee te kijken en te genieten van het engelengeduld van de dresseur.
Alleen door de deskundige en liefdevolle behandeling kunnen de paarden hun mooie kunsten vertonen. Zoals deze 8-voudige steiger van de hengsten van Lucien Gruss tijdens het wereldsterrencircus met kerst in Arnhem. Als u Lucien Gruss aan het werk ziet (2003/2004 in Ahoy) dan moet u vooral ook eens letten op zijn stem. Als het orkest even wat stiller speelt dan hoort u hoe Lucien de paarden rustig toespreekt. De zweep kan hij gewoon thuislaten!
Grote huisdieren
Bij huisdieren denkt u natuurlijk eerst aan honden en katten. Maar wist u dat koeien en kamelen ook tot de huisdieren behoren? De koe is in europa een gedomesticeerd dier, zoals dat heet. In Noordafrika houden de mensen echter kamelen. Het is gewoon een rij- en lastdier zoals in Europa het paard.
Kamelen, en andere grote huisdieren, kunnen heel goed samenwerken met de mens. Hun geaardheid verschilt niet veel met die van het paard. De verzorging is ook vergelijkbaar met die van paarden. In sommige dingen is de kameel zelfs makkelijker: de kameel kan met zijn dikke wintervacht tegen temperaturen tot wel -40 graden Celsius! In hun oorspronkelijke leefgebied (Mongolië) komen deze lage temperaturen zeer vaak voor. De dromedaris (met 1 bult) komt uit Noordafrika. Daar koelt het in de nacht ook behoorlijk af (tot rond het vriespunt).
Louis Knie Junior heeft met veel liefde en geduld een mooi exotentableau samengesteld. Kamelen werken samen met zebra's en lama's. De aanwijsstok is reeds genoeg om de dieren te wijzen op de juiste looprichting.
Olifanten
In de vrije natuur kennen we twee soorten olifanten: de Afrikaanse en de Indische olifant. De Afrikaanse is kleiner en ook iets wilder in zijn gedrag. De Indische olifant is daarentegen groter en veel rustiger. De inwoners van het oude India hadden al vroeg door dat de olifant geschikt was als huis- en werkdier. Met zijn enorme kracht was het een goede partner in de bosbouw. Stammen slepen en mensen vervoeren kon de olifant wel worden toevertrouwd.De eerste ontdekkingsreizigers zagen de geschiktheid van de olifant en namen deze mee naar Europa. Rond 1850 kwamen de eerste olifanten uit dierentuinen in het circus terecht. In het wild gevangen exemplaren waren overigens ongeschikt voor het circus: deze zijn veel te gevaarlijk. Vergeet niet dat een olifant 3000 tot 5000 kilogram weegt. Ook al wil dit dier je niet aanvallen, als je per ongeluk tussen een olifant en een muur komt te staan, dan is een enkele beweging van het dier al voldoende om je te doden...
Olifanten vragen veel verzorging. Zo moet de huid goed schoon worden gehouden. In de natuur pikken vogels alle troep van de rug. In de dierentuin en in het circus dient de mens deze taak op zich te nemen. De verzorger is enkele uren per dag bezig met het dier. De olifant is dol op water. Als het circus bij een rivier of zee staat dan mogen de olifanten zwemmen. Is er geen water in de buurt dan biedt de waterslang uitkomst. Het is een feest voor de olifanten. Als het even kan dan grijpen ze met hun slurf naar de slang om met het water te spelen.
De olifanten kunnen overdag gewoon buiten staan. Omdat ze graag spelen is het goed als er wat takken en groen op de grond liggen. Ze eten het niet alleen op; ze spelen ermee en weten er zelfs hun rug mee te krabben!
Het is juist deze speelse eigenschap die de olifant geschikt maakt voor het optreden in een circus. Als de olifant niet in staat was om op speelse wijze met de mens samen te werken dan was het niet mogelijk om dit dier in het circus haar spel voort te laten zetten...
Roofdieren
Bij de korte geschiedenis van de moderne dressuur stond al iets over het werken met tijgers. Waar ik het nog niet over het gehad is de huisvesting. Want die vormt de basis voor het welzijn van deze dieren.
Daarvoor moeten we toch even naar het gedrag in de vrije natuur kijken. Deze katachtigen zijn zeer lui van aard. Het grootste deel van de dag liggen ze te slapen. Slecht enkele malen per week zullen ze, om hun honger te stillen, in beweging komen. Als ze hun prooi hebben gevangen dan gaan ze weer liggen. Zodra de prooi (over meerdere maaltijden verdeeld) op is gaan ze weer op jacht.
Door dit gedrag zijn deze dieren uitermate geschikt voor het leven in een circus. Ze liggen te slapen in hun kooien. Als ze uit de kooi komen voor het optreden, of het oefenen in de ochtend, dan hebben ze voldoende beweging en afleiding. En weet u het nog: na elk gelukt kunstje kwam de beloning. De beweging in het circus is dus een goede vervanger voor de beweging in de natuur. Het eindresultaat van beide is gelijk: voedsel!
Wat wel belangrijk is: De kooien moeten zo groot zijn dat de dieren fatsoenlijk kunnen staan en korte stukjes lopen. Daarnaast moet, als dat mogelijk is, een buitenkooi worden opgebouwd zodat de dieren ook hun kooien kunnen verlaten. In die buitenkooi liggen boomstammen zodat ze hun nagels kunnen krabben (net als de kat bij u thuis aan de krabpaal). Want dat verhaal van die uitgetrokken nagels is echt een fabeltje! Het welzijn van deze bijzondere dieren wordt overigens goed in de gaten gehouden. Niet in laatste instantie door de dresseur die met zijn dieren optreedt. Hij heeft er veel tijd aan besteed om een vertrouwensband met zijn dieren op te bouwen. Een goede dresseur zal bij elke twijfel een dierenarts laten komen. En hij staat dag en nacht gereed om bij het geringste meteen bij zijn dieren te zijn.
Alleen door deze vertrouwensband, en wat we sinds Wilhelm Hagenbeck weten over moderne dressuur, is het mogelijk om elke dag weer samen met je dieren in de kooi samen te zijn. Het is zeer zeker niet meer de waaghalzerij van vroeger...
Andere dieren
Naast paarden, olifanten en roofdieren is er in het circus plaats voor een groot aantal andere dieren. We kennen allemaal het optreden met zeeleeuwen. Dit zijn zeer handige en vlotte dieren. Vooral spelen met ballen en evenwicht behoren tot hun specialiteit. Hoewel ze in het water leven zijn het gewoon zoogdieren met een pels van haren. Kijk maar eens goed naar de zeeleeuw van het Duo Borcani bij Circus Herman Renz. Door deze vacht kunnen ze gewoon op het droge lopen en spelen. De droge circuspiste is dus geen enkele hindernis voor dit fraaie dier. Het is echter wel noodzakelijk dat buiten de circustent een waterbassin boorhanden is. Want in het water zijn ze helemaal in hun element. De vrachtauto waarmee ze worden vervoerd is ook speciaal voor deze dieren gemaakt: in de laadruimte zit een grote bak met water. En natuurlijk veel vis. Want dat is hun beloning!
De gans waarmee de Zwitsers/Oostenrijkse clown Pierino optreedt is een gewoon huisdier. Het leent zich vooral voor kleine zaken zoals "goocheltruukjes". Zijn gans komt uit het grote rode ei en gaat na een paar rondjes te hebben gelopen ook weer zelfstandig terug in het ei. Het hoeft geen nadere uitleg dat in dat ei wat voer ligt!
En met veel geduld is het Alberto Althoff gelukt om zelfs typisch Nederlandse koeien die dingen te laten doen die je anders bij paarden ziet. De koeien lopen allerlei figuren in de piste. En ze kunnen ook nog eens heel goed rennen.
Nee het zijn geen stieren. De uiers van deze koeien zijn klein omdat ze niet met speciaal voer worden opgefokt tot melkkoeien. Ze leggen dan ook geen "koeienvlaaien" maar normale keutels. In tegenstelling tot hun zusjes bij de boer in de wei hebben de circuskoeien geen last van diarree. En dus ook niet van de vreselijke buikpijn die door die diarree ontstaat. Een mooier bewijs voor het welzijn van deze dieren in het circus is er niet!
Is er dan geen enkele kritiek?
Als u het voorgaande heeft gelezen dan zou u onterecht denken dat ik alles goed zomaar goed zou vinden. Een aantal dieren kan beslist niet in het circus. Daarvoor hebben we in het verleden maar al te vaak gezien hoe het fout gaat...Gelukkig komt het niet zo vaak voor, maar toch voor de volledigheid: Onervaren personen die optreden met dieren. Dat is niet goed te praten. En denk nou niet "ach het publiek ziet het niet". Als de "dresseur" zeer veel moeite staat te doen en de dieren op onverwachte manieren reageren, dat kun je niet verbergen!
Apen
Apen, en vooral mensapen (chimpansees e.d.) horen niet in het circus thuis. Hoe leuk ze ook uitzien en hoe grappig hun verschijning ook moge zijn.Er zijn 2 belangrijke redenen tegen het optreden van apen:
1) Hun huisvesting is zeer kritisch
Tot 1970 werden apen veelvuldig gehouden. Omdat ze slecht tegen klimaatveranderingen kunnen moeten hun kooiwagens goed geisoleerd en verwarmd zijn. De apendresseur Willy Lenz had rond 1950 een speciale wagen laten bouwen met maar leifst 3 verschillende kachels erin. Een op kolen, een op gas en een op stroom. Dit alles om te voorkomen dat de apen zouden komen te overlijden als de kachel uitviel omdat kolen, olie of stroom op waren...
2) Hun gedrag verandert als ze volwassen worden
Apen kunnen alleen in hun jonge jaren samenwerken met mensen. Zodra ze geslachtsrijp worden verandert hun gedrag. Voor menselijke begrippen worden ze onhandelbaar. Dit komt omdat apen sterk sociale dieren zijn. Ze leven in groepen. Het circus kan ze deze groepsomgeving niet bieden. Ze zijn dan in staat om hun kooiwagen volledig af te breken. Met de kans dat ze zichzelf verwonden...
Beren
Ook beren leveren hun specifieke problemen op. Niet zozeer voor het dier. Maar nu eens voor de mens die met het dier samen in de kooi staat. Een beer kent (door gebrekkige beheersing van de aangezichtsspieren) geen gelaatsuitdrukking. Waar de dressuer bij een tijger, leeuw of olifant nog de gemoedstoestand van zijn dieren kan inschatten daar is bij een beer totaal niets te zien. De beer kan zomaar tot de aanval overgaan. Dat is veel te gevaarlijk!Dat beren hun kunstjes hebben geleerd door op een gloeiende plaat te moeten staan is onzin. Vroeger (voor 1900) is dat echt wel zo gedaan. Maar tegenwoordig gebeurt dat alleen nog op sommige plaatsen in Oost Europa. Door onervaren eigenaren die de beer te snel tot prestatie willen dwingen. In de moderne dressuur maken we gebruik van het feit dat een beer verzot is op zoetigheid: Honing is het lokmiddel waarmee je een beer iets kunt laten doen!
En als een beer dan toch heeft geleerd om te dansen op een gloeiende plaat dan kan zelfs een leek zien dat het niet klopt: de voeten van de beer zijn dan zichtbaar beschadigd en de nagels groeien totaal verkeerd. Dit kun je niet verbergen. Ook niet in een tent met 1200 bezoekers!
Onervaren "dresseurs"
Het komt gelukkig niet zo vaak voor. De meeste mensen zien zelf wel in dat als je de dieren niet lang genoeg zelf hebt verzorgd je maar beter niet kunt beginnen aan een dressuur. Ach, u kent het wel: u koopt ergens een hond. De eerste tijd doet die hond gewoon wat ie gewend is te doen. U hoeft niet eens te proberen zijn gedrag te veranderen. Laat staan om truukjes aan te leren. Eerst moeten hond en baasje aan elkaar wennen. Daarna pas kun je de volgende stap zetten.Met circusdieren werkt dat net zo. Mens en dier moeten ruime tijd aan elkaar wennen om die vertrouwensband op te bouwen. Dat gaat het beste als je de dieren dag en nacht zelf verzorgt. Het gaat pas mis als iemand komt die beweert "dat hij/zij dat ook wel kan" en de dieren overneemt en er meteen mee gaat optreden. Helaas is dit in 2003 in Nederland voorgekomen. Het resultaat: een dierennummer dat zeer stroef verloopt. En het applaus van het publiek is dan ook stukken minder. Het publiek ziet het. De bewuste dresseur is intussen vervangen door iemand die wel met de dieren weet om te gaan. Die onervaren dresseur gaat intussen in de hele circuswereld "over de tong" en kan een baantje als dresseur bij een ander circus nu wel vergeten. Als acrobaat is deze persoon overigens wel nog welkom. Die kan alleen zijn eigen lichaam beschadigen... deze persoon heeft z'n lesje wel geleerd. Gelukkig zijn er geen dodelijke ongelukken gebeurt, want in dit soort situaties kunnen vooral roofdieren en olifanten gevaar opleveren. Deskundigheid en ervaring gaat ook hier boven alles!
Meer literatuur over dit onderwerp
De volgende boeken en publicaties bieden meer informatie over dieren in het circus:ANIMALS in CIRCUSES and ZOOS
Chiron's World?
Dr. Marthe Liley-Worthinton
Little Eco-Farms Publishing
ISBN 1-872904-02-5
Van dieren en menschen
Carl Hagenbeck
met 60 foto's
Nederlandse vertaling: Gos. de Voogt
Scheltens & Giltay, Amsterdam. (circa 1910)
Wie man Tiere im Circus ausbildet
Prof. Dr. Klaus Zeeb (dierenarts)
Illustraties van Renate Blank
Enke Verlag, Stuttgart 2001
ISBN 3-7773-1937-6
Die sanfte Art mit Pferden umzugehen
Sigfrid Eicher, Elisabeth Weiland, Fredy Knie
Foto's van auteurs en diverse fotografen en archief Circus Knie
Franckh-Kosmos Verlag, Stuttgart 1994, ISBN 3-440-06672-X
Ott Verlag, ISBN 3-7225-6343-7
Boekje open over dieren in het circus
Mike Leegwater
Foto's van Ron Mikkenie
Vereniging Nederlandse Circus Ondernemingen, Amersfoort 2003
Bestellen:
Maak 10 Euro over op rekeningnummer 65.70.36.358
van de VNCO onder vermelding van "Boekje open" en uw naam + adres.
Het bedrag is inclusief verzending binnen Nederland.
"Boekje open over dieren in het circus" is ook te koop bij de bij de VNCO aangesloten (winter)circussen in Nederland.
Meer informatie bij Secretariaat VNCO, De Lagune 24, 3823 TS AMERSFOORT
Terug naar de Homepage
Heeft u vragen?
Mail me!